Ψυχική ανθεκτικότητα: Πώς να αντέχεις στα δύσκολα

Η ψυχική ανθεκτικότητα (resilience) ορίζεται ως η ικανότητα ενός ατόμου να προσαρμόζεται και να αντιμετωπίζει λειτουργικά πιθανές αντιξοότητες, τραύματα, απειλές ή ακόμα και σημαντικές πηγές άγχους.

Σίγουρα θα έχουν υπάρξει στιγμές που θα έχετε σκεφτεί ότι δεν μπορείτε να ανταπεξέλθετε σε μια δύσκολη κατάσταση ή ότι δεν θα μπορείτε να ταντιμετωπίσετε και αποδεχτείτε μια αντιξοότητα. Αντίθετα, άλλες στιγμές η αντιμετώπιση δύσκολων και απαιτητικών καταστάσεων γίνεται πιο εύκολα, σαν να έρχεται η λύση «αυτόματα».

Μπορεί επίσης να έχετε παρατηρήσει ότι κατά τη διάρκεια κάποιων περιόδων της ζωής σας έχετε περισσότερη αντοχή σε σχέση με κάποιες άλλες.

Όσο και αν φαίνεται παράξενο, αυτή είναι μια απολύτως φυσιολογική κατάσταση και εξαρτάται από εκείνο το χαρακτηριστικό του εαυτού μας που λέγεται ψυχική ανθεκτικότητα.

Ένας άνθρωπος με υψηλά επίπεδα ψυχικής ανθεκτικότητας δεν καταρρέει ψυχικά, παρά τις δυσκολίες που μπορούν να εμφανιστούν στη ζωή του, όπως μια ασθένεια, μια απώλεια, η ανεργία, ένα διαζύγιο. Έχει την ικανότητα να αντιμετωπίζει το στρες, τις αντιξοότητες και το τραύμα και βρίσκει τρόπους να βγει από την απώλεια και το πένθος με τρόπο που προάγει τη θετική προσαρμογή του και την προσωπική ανάπτυξη.

Τα ψυχικά ανθεκτικά άτομα είναι σε θέση να διατηρήσουν την ψυχική τους υγεία και ευημερία σε καλά επίπεδα. Μάλιστα μπορεί μετά από μια δυσκολία να αναδειχθούν και πιο δυνατά και πιο ανθεκτικά από πριν.

Μερικοί άνθρωποι τείνουν να έχουν μια φυσική προδιάθεση προς την ανθεκτικοτητα. Έρευνες όμως δείχνουν ότι η ανθεκτικότητα μπορεί να μαθευτεί και να αναπτυχθεί κατά τη διάρκεια της ζωής ενός ανθρώπου.

Πώς διαμορφώνεται η ψυχική ανθεκτικότητα;

Η ψυχική ανθεκτικότητα εξαρτάται από μια σειρά διάφορων παραγόντων που αφορούν τόσο το ίδιο το άτομο όσο και το περιβάλλον του.

Ανάλογα τη φύση των παραγόντων αυτών χωρίζονται σε παράγοντες επικινδυνότητας και προστατευτικούς παράγοντες, όπως και σε ελέγξιμους και μη ελέγξιμους παράγοντες.

Αντισταθμιστικά σε αυτά τα γεγονότα μπορούν να λειτουργήσουν οι προστατευτικοί παράγοντες, οι οποίοι αμβλύνουν τις συνέπειες των δυσμενών καταστάσεων και επιτρέπουν την επιτυχία παρά τους υψηλούς παράγοντες επικινδυνότητας. Προστατευτικοί παράγοντες μπορεί να είναι ο δείκτης νοημοσύνης, η ικανότητα έλεγχου των συναισθημάτων, η διαπαιδαγώγηση και η αποτελεσματική εκπαίδευση στο σχολείο (Vanderbilt-Adriance & Shaw, 2009).

Έρευνες που έχουν πραγματοποιηθεί σε δίδυμα αδέλφια, έχουν δείξει ότι η ψυχική ανθεκτικότητα σε μεγάλο ποσοστό σχετίζεται με τα γονίδια. Παράλληλα όμως, οι έρευνες επιβεβαιώνουν και τον καθοριστικό ρόλο του πρώιμου οικογενειακού περιβάλλοντος.

Πώς αναπτύσσεται η ψυχική ανθεκτικότητα;

Από τους βασικούς παράγοντες για την ανάπτυξη της ψυχικής ανθεκτικοτητας είναι η συναισθηματική νοημοσύνη, η αυτογνωσία και η αποτελεσματική συναισθηματική διαχείριση. Οι άνθρωποι που αναγνωρίζουν και διαχειρίζονται τα συναισθήματά τους όσο πιο λειτουργικά μπορούν είναι πιο ανθεκτικοί στο άγχος και στις αντιξοότητες. Αυτό συμβαίνει επειδή συνδέουν τα συναισθήματα με τη φυσιολογική μας απόκριση στο στρες. Η ικανότητα ρύθμισης των συναισθημάτων βοηθάει στον μετριασμό των αρνητικών επιπτώσεων του στρες τόσο στο σώμα όσο και στο μυαλό.

Ένας άλλος σημαντικός παράγοντας ανάπτυξης της ψυχικής ανθεκτικότητας είναι η ικανότητα διατήρησης μιας θετικής προοπτικής απέναντι στις αντιξοότητες. Αυτό δεν σημαίνει ότι τα ανθεκτικά άτομα δε θα βιώσουν πένθος, αρνητικά συναισθήματα ή εμπειρίες, καθώς οι απώλειες στη ζωή είναι αναπόφευκτες. Αρνητικά συναισθήματα όπως ο φόβος, ο θυμός, η θλίψη, η ζήλεια, η αίσθηση απόρριψης, η ντροπή, η ενοχή είναι απαραίτητο τόσο να εκφράζονται όσο και να τα συνειδητοποιούμε. Είναι απαραίτητο να αποδεχόμαστε τα αρνητικά μας συναισθήματα.

Ως ενήλικες, έχουμε συχνά την τάση να απωθούμε ή να καλύπτουμε τα αρνητικά συναισθήματα, προκειμένου να διαφυλάξουμε μια θετική εικόνα του εαυτού μας. Η αποδοχή των αρνητικών συναισθημάτων είναι η αποτελεσματικότερη λύση καθώς είναι το πρώτο βήμα για την επιτυχή αντιμετώπισή τους.

Οι πιο ανθεκτικοί άνθρωποι βρίσκουν ακόμα και στις πιο δύσκολες καταστάσεις κάποιο νόημα και σκοπό. Αναζητάνε την ελπίδα και την αισιοδοξία. Μελέτες έχουν δείξει ότι οι άνθρωποι που βιώνουν περισσότερα θετικά συναισθήματα, όπως χαρά και ευγνωμοσύνη είναι πιο ανθεκτικοί στο άγχος και τις αντιξοότητες.

Ο ποιοτικός προσωπικός χρόνος που μας αφιερώνουμε σε δραστηριότητες, όπως ο διαλογισμός, η επαφή με τη φύση, η επαφή με την τέχνη, η ψυχοθεραπεία αποτελεί τη συχνότερη λύση, έτσι ώστε τα αρνητικά συναισθήματα να γίνουν συνειδητά και να αμβλυνθούν και προάγει την ψυχική ανθεκτικότητα.

Όταν αντιμετωπίζουμε μια δυσκολία μπορούμε είτε να υιοθετήσουμε μια επικριτική στάση, εστιάζοντας στην ευθύνη μας για ό,τι συμβαίνει, είτε να αποστασιοποιηθούμε, να κάνουμε ένα βήμα πίσω και να αντιμετωπίσουμε το γεγονός ως μια πληροφοριακή διαδικασία.

Ένα πολύ σημαντικό στοιχείο της ψυχικής ανθεκτικότητας είναι η κατανόηση ότι, ακόμα κι αν δεν μπορούμε να αποφύγουμε ή να αντιμετωπίσουμε όπως θα θέλαμε κάποια από τα προβλήματά μας, μπορούμε να παραμένουμε ευέλικτοι και ανοιχτοί, έχοντας στο μυαλό μας ότι η ζωή είναι γεμάτη προκλήσεις.

Χρειάζεται χρόνο, επιμονή, υπομονή και προθυμία για να αναπτυχθεί και να εξελιχθεί η ανθεκτικότητα. Πέρα από τον προσωπικό χρόνο, ιδιαίτερα βοηθητική είναι το να εστιάζουμε στη διαπροσωπική σύνδεση, στην ευεξία, στην υγιή σκέψη και στον σκοπό που δίνουμε στην ζωή μας.

Η συναναστροφή και ο χρόνος που μοιραζόμαστε με φίλους και αγαπημένα πρόσωπα εκτός από πηγή θετικής ενέργειας, βοηθάει παράλληλα στην ενίσχυση της γνωστικής ευελιξίας. Οι κοινωνικές επαφές μας προσφέρουν εναλλακτικές οπτικές και εναλλακτικούς τρόπους προσέγγισης μιας δυσκολίας. Η έκθεσή μας σε πολλαπλούς τρόπους αντίδρασης μας επιτρέπει να σχετικοποιήσουμε ένα πρόβλημα, που ενδεχομένως φαινόταν ανυπέρβλητο, και να υιοθετήσουμε έναν τρόπο αντιμετώπισης πολύ πιο προσαρμοστικό.

Όπως γίνεται αντιληπτό, η ψυχική ανθεκτικότητα είναι ένα κρίσιμο συστατικό της ψυχικής υγείας και ευεξίας και μπορεί να αναπτυχθεί και να ενισχυθεί μέσω συγκεκριμένων παρεμβάσεων και παραγόντων τρόπου ζωής.

Αναπτύσσοντας την συναισθηματική νοημοσύνη, μια θετική προοπτική, την κοινωνική υποστήριξη, τις διαπροσωπικές μας σχέσεις και τις κοινωνικές μας δραστηριότητες μπορούμε να αναπτύξουμε τις δεξιότητες που χρειαζόμαστε για να αντιμετωπίσουμε το άγχος, τις αντιξοότητες, τις απώλειες και το τραύμα και να αναδυθούμε πιο δυνατοί και πιο ανθεκτικοί από πριν.

Δεν θα πρέπει να ξεχνάμε ότι η προώθηση της ψυχικής ανθεκτικότητας είναι απαραίτητη τόσο ως ένας προσωπικός στόχος, αλλά και ως συλλογικός στόχος που μπορεί να ωφελήσει συνολικά την κοινωνία.