Δύσκολα συναισθήματα, Σύνδεση και επανόρθωση στη σχέση με το παιδί

Η γονεϊκότητα συνοδεύεται συχνά από μια σιωπηλή απαίτηση να κάνουμε πάντα το σωστό. Να παραμένουμε ήρεμοι, να βρίσκουμε πάντα τις κατάλληλες λέξεις, να κατανοούμε το παιδί μας, να βάζουμε όρια χωρίς να θυμώνουμε και να διαχειριζόμαστε κάθε δύσκολη στιγμή με υπομονή. Και κάπου μέσα σε όλα αυτά, πολλοί γονείς καταλήγουν να αναρωτιούνται:

«Μήπως φώναξα πολύ;»
«Μήπως δεν έπρεπε να αντιδράσω έτσι;»
«Μήπως το πλήγωσα;»
«Έπρεπε να είχα περισσότερη υπομονή.»

Η πραγματικότητα, όμως, είναι διαφορετική. Κανένα παιδί δεν μεγαλώνει με έναν γονιό που είναι συνεχώς ήρεμος, διαθέσιμος και συναισθηματικά ρυθμισμένος. Και κανένα παιδί δεν χρειάζεται κάτι τέτοιο. Η ασφαλής σχέση δεν χτίζεται μέσα από την τελειότητα. Χτίζεται μέσα από πολλές μικρές στιγμές σύνδεσης, μέσα από την αποδοχή των συναισθημάτων, αλλά και μέσα από την ικανότητά μας να επιστρέφουμε στη σχέση όταν κάτι δεν πήγε όπως θα θέλαμε.

Όταν το παιδί δυσκολεύεται, δυσκολεύεται συχνά και ο γονιός

Ένα παιδί που κλαίει έντονα, φωνάζει, αρνείται, θυμώνει ή έχει ένα ξέσπασμα δεν ενεργοποιεί μόνο τη δική του συναισθηματική εμπειρία. Πολύ συχνά ενεργοποιεί και κάτι μέσα στον γονιό. Μπορεί να εμφανιστούν σκέψεις όπως:

«Γιατί δεν με ακούει;»
«Δεν μπορώ άλλο.»
«Πρέπει να σταματήσει τώρα.»
«Όλοι μας κοιτάζουν.»
«Κάτι κάνω λάθος ως γονιός.»

Μπορεί να εμφανιστεί θυμός, αμηχανία, φόβος, ενοχή, αίσθημα ανεπάρκειας ή ακόμη και ανάγκη να αποκτήσουμε γρήγορα τον έλεγχο της κατάστασης. Και αυτό είναι ένα σημαντικό σημείο στη γονεϊκότητα, δεν αντιδρούμε μόνο σε αυτό που κάνει το παιδί μας. Αντιδρούμε και σε αυτό που η συμπεριφορά του προκαλεί μέσα μας. Ορισμένες συμπεριφορές ενός παιδιού μπορεί μάλιστα να αγγίζουν δικά μας βιώματα. Ένας γονιός που μεγάλωσε σε ένα σπίτι όπου το κλάμα θεωρούνταν αδυναμία μπορεί να δυσκολεύεται ιδιαίτερα απέναντι στο κλάμα του παιδιού του. Κάποιος που έμαθε ότι «τα καλά παιδιά δεν θυμώνουν» μπορεί να νιώθει έντονη ανάγκη να σταματήσει τον θυμό του δικού του παιδιού. Γι’ αυτό, πολλές φορές, μια χρήσιμη ερώτηση δεν είναι μόνο: «Τι χρειάζεται το παιδί μου αυτή τη στιγμή;» αλλά και: «Τι συμβαίνει μέσα μου αυτή τη στιγμή;» Η επίγνωση αυτή δεν σημαίνει ότι θα αντιδρούμε πάντα ιδανικά. Μας δίνει όμως λίγο περισσότερο χώρο ανάμεσα στο συναίσθημα και στην αντίδρασή μας.

Τα δύσκολα συναισθήματα δεν είναι κάτι που πρέπει να εξαφανίσουμε

Έτσι, αντί να προσπαθούμε πάντα να απομακρύνουμε το συναίσθημα, μπορούμε να βοηθήσουμε το παιδί να το κατανοήσει.

«Βλέπω ότι θύμωσες πολύ.»

«Ήθελες να συνεχίσεις να παίζεις και είναι δύσκολο που πρέπει να φύγουμε.»

«Μπορείς να είσαι θυμωμένος. Δεν μπορώ όμως να σε αφήσω να χτυπάς.»

Εδώ υπάρχει μια σημαντική διάκριση: Όλα τα συναισθήματα είναι αποδεκτά, όμως δεν είναι όλες οι συμπεριφορές αποδεκτές. Μπορώ, λοιπόν, να αποδεχτώ τον θυμό του παιδιού μου και ταυτόχρονα να βάλω ένα όριο στη συμπεριφορά του.

Πριν από την αυτορρύθμιση έρχεται η συν-ρύθμιση

Τα μικρά παιδιά δεν έχουν ακόμη αναπτύξει πλήρως την ικανότητα να διαχειρίζονται μόνα τους έντονα συναισθήματα. Πριν μπορέσουν να ηρεμήσουν μόνα τους, χρειάζονται πολλές φορές να βιώσουν την ηρεμία μαζί με έναν άλλον άνθρωπο. Αυτό ονομάζεται συν-ρύθμιση. Δεν σημαίνει ότι ο γονιός πρέπει να «διορθώσει» το συναίσθημα του παιδιού ή να σταματήσει αμέσως το κλάμα.

Σημαίνει ότι μπορεί να προσφέρει παρουσία, προβλεψιμότητα και ένα αίσθημα ασφάλειας. Μερικές φορές η συν-ρύθμιση είναι λόγια: «Είμαι εδώ.» Μερικές φορές είναι ένα όριο: «Δεν θα σε αφήσω να χτυπήσεις.» Μερικές φορές είναι μια αγκαλιά. Και άλλες φορές είναι απλώς ένας ενήλικας που παραμένει κοντά χωρίς να απαιτεί από το παιδί να ηρεμήσει αμέσως. Με επαναλαμβανόμενες τέτοιες εμπειρίες, το παιδί αρχίζει σταδιακά να εσωτερικεύει τρόπους ρύθμισης.

Και όταν ο γονιός δεν καταφέρει να παραμείνει ήρεμος;

Υπάρχουν μέρες που είμαστε κουρασμένοι. Μέρες που έχουμε κοιμηθεί λίγο, έχουμε πολλές υποχρεώσεις, είμαστε αγχωμένοι, πιεσμένοι ή ήδη συναισθηματικά φορτισμένοι. Και τότε μπορεί να υψώσουμε τη φωνή. Να αντιδράσουμε πιο απότομα. Να πούμε κάτι που αργότερα θα ευχόμασταν να είχαμε διατυπώσει διαφορετικά. Η πρώτη αντίδραση πολλών γονιών είναι η ενοχή. «Τα κατέστρεψα όλα.» «Δεν είμαι καλός γονιός.» Όμως μία δύσκολη στιγμή δεν καθορίζει ολόκληρη τη σχέση γονέα-παιδιού. Εδώ έρχεται μια ιδιαίτερα σημαντική έννοια: η επανόρθωση.

Τι σημαίνει επανόρθωση στη σχέση με το παιδί;

Επανόρθωση δεν σημαίνει ότι προσποιούμαστε πως δεν συνέβη τίποτα. Σημαίνει ότι, όταν η ένταση έχει μειωθεί, επιστρέφουμε στη σχέση. Μπορούμε να πούμε: «Πριν σου μίλησα πολύ δυνατά. Ήμουν εκνευρισμένη, αλλά δεν ήταν σωστό να σου φωνάξω έτσι.» «Θύμωσα πολύ. Θα μπορούσα να σου το πω διαφορετικά.» «Λυπάμαι που σε τρόμαξα.» «Ήταν μια δύσκολη στιγμή και για τους δυο μας. Θέλεις να το ξαναπροσπαθήσουμε;» Με αυτόν τον τρόπο, το παιδί δεν μαθαίνει ότι οι γονείς δεν κάνουν ποτέ λάθος. Μαθαίνει κάτι πολύ πιο χρήσιμο ότι οι σχέσεις μπορούν να αντέξουν τα λάθη. Ότι μετά από μια σύγκρουση μπορούμε να ξαναπλησιάσουμε. Ότι μπορούμε να αναλαμβάνουμε την ευθύνη για τη συμπεριφορά μας. Ότι μία δύσκολη στιγμή δεν σημαίνει πως η αγάπη ή η σχέση εξαφανίστηκε.

Η συγγνώμη δεν μειώνει τον γονεϊκό ρόλο

Υπάρχει μερικές φορές η αντίληψη ότι, αν ένας γονιός ζητήσει συγγνώμη, χάνει το κύρος του.

Κάθε στενή ανθρώπινη σχέση περιλαμβάνει στιγμές κατά τις οποίες δεν είμαστε απόλυτα συντονισμένοι με τον άλλον. Θα υπάρξουν παρεξηγήσεις. Θα υπάρξουν απογοητεύσεις. Θα υπάρξουν στιγμές που το παιδί θα θέλει κάτι που δεν μπορούμε ή δεν πρέπει να του δώσουμε. Θα υπάρξουν στιγμές που θα θυμώσει μαζί μας. Και θα υπάρξουν στιγμές που κι εμείς δεν θα ανταποκριθούμε όπως θα θέλαμε. Η συναισθηματική ασφάλεια δεν σημαίνει ότι δεν υπάρχουν ποτέ τέτοιες στιγμές. Σημαίνει ότι, μέσα στη συνολική εμπειρία της σχέσης, το παιδί μπορεί να νιώθει «Ακόμη και όταν τα πράγματα δυσκολεύουν, μπορούμε να ξαναβρούμε ο ένας τον άλλον.» Αυτό είναι πολύ διαφορετικό από την απαίτηση για μία σχέση χωρίς συγκρούσεις.

Τι μπορεί να βοηθήσει έναν γονιό στην πράξη;

Σε μια δύσκολη στιγμή, δεν χρειάζεται να θυμηθούμε δέκα τεχνικές. Μπορούμε να προσπαθήσουμε να κρατήσουμε μερικές απλές ερωτήσεις: Τι νιώθει το παιδί μου;
Όχι μόνο «τι κάνει;», αλλά τι μπορεί να υπάρχει πίσω από τη συμπεριφορά. Τι συμβαίνει αυτή τη στιγμή μέσα μου; Είμαι θυμωμένος; αγχωμένος; κουρασμένος; νιώθω ότι χάνω τον έλεγχο; Χρειάζεται να διορθώσω το συναίσθημα ή απλώς να του δώσω χώρο; Ποιο είναι το όριο που πραγματικά χρειάζεται εδώ; Αν δεν το διαχειρίστηκα όπως θα ήθελα, μπορώ να επιστρέψω αργότερα και να επανορθώσω; Κάποιες φορές αυτό αρκεί.

Από την τελειότητα στη σχέση

Η σύγχρονη γονεϊκότητα συνοδεύεται από τεράστιο όγκο πληροφορίας. Οι γονείς γνωρίζουν περισσότερα για τη συναισθηματική ανάπτυξη, την προσκόλληση, τα όρια και τη ρύθμιση του συναισθήματος. Αυτή η γνώση μπορεί να είναι πολύτιμη. Μπορεί όμως να δημιουργήσει και μια νέα μορφή πίεσης «Πρέπει να το κάνω σωστά κάθε φορά.» Και εκεί ίσως χρειάζεται να θυμόμαστε κάτι σημαντικό. Η γνώση γύρω από τη γονεϊκότητα δεν έχει στόχο να δημιουργήσει τέλειους γονείς. Έχει στόχο να μας βοηθήσει να γίνουμε λίγο περισσότερο συνειδητοί. Να αναγνωρίζουμε τα μοτίβα μας. Να αντιλαμβανόμαστε πότε ενεργοποιούμαστε. Να βάζουμε όρια χωρίς να ακυρώνουμε το συναίσθημα. Να ζητάμε συγγνώμη όταν χρειάζεται. Και να μπορούμε, μετά από μια δύσκολη στιγμή, να επιστρέφουμε. Γιατί τελικά ένα παιδί δεν χρειάζεται έναν γονιό που δεν θυμώνει ποτέ, δεν κουράζεται ποτέ και δεν κάνει ποτέ λάθος. Χρειάζεται έναν γονιό που προσπαθεί να το βλέπει, να το ακούει και να δημιουργεί χώρο για όσα αισθάνεται. Και όταν η σύνδεση χαθεί για λίγο, να μπορεί να του δείξει «Μπορούμε να ξαναβρούμε ο ένας τον άλλον.»

Αυτό ίσως είναι ένα από τα σημαντικότερα μαθήματα που μπορεί να πάρει ένα παιδί για τις σχέσεις: ότι η αγάπη δεν βρίσκεται στην απουσία των δύσκολων στιγμών, αλλά και στην ικανότητά μας να επιστρέφουμε μετά από αυτές.