Το τραύμα δεν σε έκανε πιο δυνατό. Οι μηχανισμοί που ανέπτυξες σε βοήθησαν να επιβιώσεις.

“Ό,τι δεν σε σκοτώνει, σε κάνει πιο δυνατό.” Είναι μια φράση που όλοι έχουμε ακούσει. Τη λέμε όταν θέλουμε να δώσουμε ελπίδα, να στηρίξουμε κάποιον ή να βρούμε νόημα μέσα σε μια δύσκολη εμπειρία.

Ωστόσο, κάθε φορά που την ακούω στο γραφείο μου, σκέφτομαι ότι κάτι σημαντικό λείπει. Δεν ήταν το τραύμα που έκανε τον άνθρωπο δυνατό. Ήταν ο εγκέφαλος και το νευρικό του σύστημα που βρήκαν έναν τρόπο να τον κρατήσουν ζωντανό. Και αυτή η διαφορά αλλάζει ολόκληρο τον τρόπο με τον οποίο βλέπουμε τον εαυτό μας.

Όταν μιλάμε για τραύμα, δεν μιλάμε μόνο για μεγάλα γεγονότα.

Η λέξη «τραύμα» συχνά μας φέρνει στο μυαλό ένα σοβαρό ατύχημα, μια φυσική καταστροφή ή μια μορφή κακοποίησης. Αυτές είναι πράγματι τραυματικές εμπειρίες. Όμως η σύγχρονη ψυχολογία γνωρίζει ότι το τραύμα δεν καθορίζεται μόνο από το τι συνέβη, αλλά και από το πώς το βίωσε ο εγκέφαλος και το νευρικό σύστημα. Για ένα παιδί, τραυματικό μπορεί να είναι το να μεγαλώνει σε ένα σπίτι όπου δεν ξέρει ποτέ ποια διάθεση θα έχει ο γονιός του. Μπορεί να είναι η χρόνια συναισθηματική παραμέληση. Η συνεχής κριτική. Η αίσθηση ότι πρέπει να είναι τέλειο για να αγαπηθεί. Η ανάγκη να κρύβει τα συναισθήματά του για να μην επιβαρύνει τους άλλους. Οι εμπειρίες αυτές δεν αφήνουν πάντα εμφανείς πληγές. Μπορούν όμως να εκπαιδεύσουν τον εγκέφαλο να βλέπει τον κόσμο ως λιγότερο ασφαλή από ό,τι πραγματικά είναι.

Ο στόχος του εγκεφάλου μας δεν είναι το να είμαστε ευτυχισμένοι. Ακούγεται σκληρό. Αλλά είναι αλήθεια. Η βασική αποστολή του εγκεφάλου δεν είναι η ευτυχία. Είναι η επιβίωση. Γι’ αυτό διαθέτουμε ένα εξαιρετικά εξελιγμένο σύστημα ανίχνευσης κινδύνου. Σκέψου το σαν έναν ανιχνευτή καπνού. Ο ρόλος του είναι να ενεργοποιηθεί όταν υπάρχει φωτιά. Όταν όμως ένα παιδί μεγαλώνει για χρόνια μέσα σε στρες, φόβο ή ανασφάλεια, ο «ανιχνευτής» γίνεται όλο και πιο ευαίσθητος. Κάποια στιγμή αρχίζει να χτυπά όχι μόνο όταν υπάρχει φωτιά. Αλλά και όταν κάποιος απλώς… καίει μια φρυγανιά.

Αυτό ακριβώς συμβαίνει και στον εγκέφαλο. Η αμυγδαλή, μια περιοχή που συμμετέχει στην αναγνώριση πιθανών απειλών, γίνεται πιο ευαίσθητη. Το νευρικό σύστημα μαθαίνει να βρίσκεται σε επιφυλακή. Όχι επειδή κάτι πάει λάθος με τον άνθρωπο. Αλλά επειδή κάποτε αυτό αύξανε τις πιθανότητες επιβίωσης.

 Όταν η επιβίωση γίνεται τρόπος ζωής

Η υπερλειτουργικότητα δεν σημαίνει απαραίτητα ότι κάποιος αγαπά να δουλεύει ασταμάτητα. Ίσως η ακινησία να ένιωθε επικίνδυνη. Το people pleasing δεν σημαίνει ότι κάποιος δεν έχει προσωπικότητα. Ίσως κάποτε η σύγκρουση είχε πραγματικό κόστος. Η υπερανάλυση δεν σημαίνει ότι κάποιος είναι υπερβολικός. Ίσως ο εγκέφαλός του έμαθε ότι αν προβλέψει τα πάντα, θα αποφύγει να πληγωθεί. Οι συμπεριφορές αυτές δεν είναι «ελαττώματα χαρακτήρα». Είναι στρατηγικές επιβίωσης. Και οι στρατηγικές επιβίωσης έχουν πάντα μια ιστορία.

Fight. Flight. Freeze. Fawn.

Όταν αντιλαμβανόμαστε απειλή, το αυτόνομο νευρικό μας σύστημα ενεργοποιείται για να μας προστατεύσει.

Αυτό μπορεί να εκφραστεί με διαφορετικούς τρόπους.

Fight (πάλη):
Έντονος θυμός, ανάγκη για έλεγχο, εκρήξεις.

Flight (φυγή):
Υπερδραστηριότητα, άγχος, συνεχής ενασχόληση, δυσκολία να σταματήσεις.

Freeze (πάγωμα):
Ακινησία, δυσκολία στις αποφάσεις, αποσύνδεση, αναβλητικότητα.

Fawn (υπερπροσαρμογή):
Συνεχής ανάγκη να ευχαριστείς τους άλλους, δυσκολία να πεις «όχι», φόβος της σύγκρουσης.

Καμία από αυτές τις αντιδράσεις δεν είναι ένδειξη αδυναμίας. Είναι ο τρόπος με τον οποίο το σώμα προσπάθησε να σε προστατεύσει όταν ένιωθε ότι δεν υπήρχε άλλη επιλογή.

Αυτό που κάποτε σε προστάτευε, σήμερα μπορεί να σε εξαντλεί

Το πρόβλημα δεν είναι ότι ανέπτυξες αυτούς τους μηχανισμούς. Το πρόβλημα είναι ότι ο εγκέφαλος αγαπά την αποτελεσματικότητα. Αν μια στρατηγική λειτούργησε κάποτε, θα συνεχίσει να τη χρησιμοποιεί. Ακόμη κι όταν το περιβάλλον έχει αλλάξει. Έτσι μπορεί σήμερα να δυσκολεύεσαι να ξεκουραστείς χωρίς ενοχές. Να φοβάσαι την απόρριψη ακόμη και σε ασφαλείς σχέσεις. Να ζητάς συνεχώς επιβεβαίωση. Να πιστεύεις ότι αν χαλαρώσεις, κάτι κακό θα συμβεί. Όχι επειδή κινδυνεύεις. Αλλά επειδή ο εγκέφαλός σου δεν έχει ενημερωθεί ακόμη ότι ο κίνδυνος πέρασε.

Η θεραπεία δεν αλλάζει το παρελθόν. Αλλάζει τη σχέση σου με αυτό.

Και τι γίνεται με τη μετατραυματική ανάπτυξη; Υπάρχουν άνθρωποι που, μετά από μια τραυματική εμπειρία, αναφέρουν ότι ανέπτυξαν μεγαλύτερη εκτίμηση για τη ζωή, πιο ουσιαστικές σχέσεις ή μια διαφορετική αίσθηση σκοπού. Η ψυχολογία ονομάζει αυτό το φαινόμενο μετατραυματική ανάπτυξη (Post-Traumatic Growth). Είναι σημαντικό όμως να ξεκαθαρίσουμε κάτι. Η ανάπτυξη δεν προέρχεται από το ίδιο το τραύμα. Προέρχεται από τη δύσκολη, συχνά επίπονη διαδικασία επεξεργασίας του. Δεν χρειάζεται να ευγνωμονείς όσα σε πλήγωσαν για να αναγνωρίσεις τη δύναμή σου. Η δύναμη δεν ανήκει στο τραύμα. Ανήκει σε εσένα.

Ίσως δεν χρειάζεται να σταματήσεις να είσαι δυνατός. Ίσως χρειάζεται να σταματήσεις να χρειάζεται να είσαι δυνατός συνέχεια. Αν διαβάζοντας αυτό το άρθρο αναγνώρισες τον εαυτό σου στην τελειομανία, στην υπερπροσπάθεια, στην ανάγκη να ευχαριστείς τους πάντες ή στη συνεχή επιφυλακή, ίσως δεν σημαίνει ότι «έτσι είσαι». Ίσως σημαίνει ότι κάποτε ο εγκέφαλός σου βρήκε έναν έξυπνο τρόπο να σε προστατεύσει. Και αν αυτοί οι τρόποι σήμερα σε κουράζουν περισσότερο απ’ όσο σε βοηθούν, δεν χρειάζεται να τους πολεμήσεις.Χρειάζεται πρώτα να τους κατανοήσεις. Γιατί μόνο όταν καταλαβαίνουμε γιατί δημιουργήθηκαν οι μηχανισμοί επιβίωσης, μπορούμε να αποφασίσουμε συνειδητά ποιοι από αυτούς εξακολουθούν να μας είναι χρήσιμοι και ποιους μπορούμε, σιγά σιγά, να αφήσουμε πίσω.